Wydawnictwo KASTOR
Menu

Linki
Badania profilaktyczne

ABC badań profilaktycznych

Kalendarz badań profilaktycznych

Lepiej zapobiegać niż leczyć. Dotyczy to zarówno całej opieki medycznej w skali kraju czy świata jak i nas, pojedynczych potencjalnych pacjentów. Niech to oczywiste, ale jakże prawdziwe zdanie będzie myślą przewodnią kilku artykułów, w których zostaną omówione podstawowe badania lekarskie, sposób wykonania i - co najważniejsze - ich sens.

Zacznijmy od kalendarza badań profilaktycznych. Część badań należy wykonywać systematycznie co jakiś czas, np. co rok lub co kilka lat, niezależnie od wieku. W miarę upływu lat i starzenia się naszego organizmu dochodzą dodatkowe badania stosowne do wieku. Naturalne zróżnicowanie płciowe powoduje odmienność niektórych badań kobiet i mężczyzn.

Badania wykonywane systematycznie niezależnie od wieku, dotyczą zdrowych pacjentów powyżej 18. roku życia obu płci:

  • 1) Pomiar ciśnienia tętniczego krwi - corocznie.
  • 2) Morfologia krwi z rozmazem, badanie OB - corocznie.
  • 3) Badanie stomatologiczne - raz na pół roku.
  • 4) Badanie ogólne moczu - corocznie.
  • 5) Prześwietlenie klatki piersiowej - corocznie, szczególnie u osób palących.
  • 6) Badanie poziomu glukozy w surowicy krwi - raz na 3 lata.
  • 7) Badanie poziomu elektrolitów we krwi (sód, potas, magnez, wapń, fosfor) - raz na 3 lata.
  • 8) Poziom cholesterolu i trójglicerydów w surowicy krwi - tzw. lipidogram - raz na 5 lat do lat 40, potem co 3 lata.
  • 9) EKG - co 3 lata do 50. roku życia, później raz w roku.
  • 10) Badanie okulistyczne - co 3-5 lat, po 40 roku życia raz w roku (lub gdy wystąpi ból, zaczerwienienie oczu, pogorszenie widzenia).
  • 11) USG jamy brzusznej - co 3-5 lat do 50. roku życia, później co 2-3 lata.

Badania wykonywane systematycznie zależne od wieku, które dotyczą zdrowych pacjentów obu płci:

  • 12) Test na krew utajoną w stolcu - corocznie począwszy od 40 lat.
  • 13) Oznaczenie stężenia hormonów tarczycy (TSH i tyroksyny) we krwi - corocznie powyżej 50. roku życia.
  • 14) Badanie słuchu - co 5 lat pomiędzy 30. a 40. rokiem życia, między 40. a 50. rokiem życia - co 3 lata, powyżej 50 lat - raz na 2 lata.
  • 15) Densytometria czyli badanie gęstości kości - co 3 lata pomiędzy 40. a 50. rokiem życia, co 2 lata w wieku 50-60 lat, corocznie powyżej 60 lat.

A oto zestawienie specyficznych badań kobiecych:

  • 16) Samobadanie piersi - co miesiąc, najlepiej zaraz po miesiączce.
  • 17) USG piersi - co roku u kobiet w wieku rozrodczym, po 50. roku życia - co 2-3 lata.
  • 18) Okresowe badania ginekologiczne, w tym cytologia szyjki macicy - raz w roku (lub np. przy zmianie środka antykoncepcyjnego).
  • 19) Mammografia - co kilka lat po 40. roku życia (częściej, jeżeli znajdujesz się w grupie podwyższonego ryzyka).
  • 20) Oznaczenie stężenia gonadotropin (hormonów płciowych) we krwi - co kilka lat po 40. roku życia.

Meżczyźni zaś powinni dokonywać następujących badań:

  • 21) Badanie prostaty per rectum - corocznie po 50. roku życia.
  • 22) Test PSA (wczesne wykrywanie raka prostaty) - co kilka lat po 50. roku życia.
  • 23) Oznaczenie stężenia androgenów (hormonów płciowych) we krwi - co kilka lat po 50. roku życia.

A oto krótkie omówienie kilku podstawowych badań:

Pomiar ciśnienia tętniczego krwi

Rutynowe badanie wykonywane ręcznym ciśnieniomierzem w czasie wizt u lekarza rodzinnego. Konieczne jest przed nim 5 minut odpoczynku. Powinno być dokonywane co najmniej raz w roku (a częściej przy zażywaniu środków antykoncepcyjnych, cukrzycy, występowaniu chorób serca lub nerek). Można dzięki niemu wykryć chorobę nadciśnieniową, która prowadzi do groźnych zaburzeń układu krwionośnego, osłabienia serca, niekiedy ślepoty, niewydolności nerek lub udaru mózgu.

Morfologia krwi z rozmazem + OB

Badanie wykonywane raz do roku, koniecznie na czczo. Po pobraniu ok. 5 ml krwi z żyły łokciowej na części próbki określana jest morfologia, część służy do rozmazu a pozostałość wykorzystuje się do określenia OB.

Morfologia to określenie ilości hemoglobiny, krwinek czerwonych oraz hematokrytu, czyli stosunku objętości krwinek do całej objętości krwi oraz krwinek białych i płytkowych. Pierwsze dwa czynniki są związane z transportem tlenu w organizmie i pozyskiwaniem przezeń energii potrzebnej do życia a ich określenie liczbowe pozwala określić czy mamy anemię czyli niedokrwistość lub też nie. Białe krwinki są odpowiedzialne za procesy odpornościowe organizmu. Ich nadmiar świadczy o zapoczątkowaniu obrony organizmu przed czymś mu zagrażającym, np. infekcją i stanem zapalnym, chorobą pasożytniczą, alergią, niektórymi nowotworami. Szczególowe dane o ilościach poszczególnych rodzajów krwinek białych, takich jak limfocyty, monocyty, eozynofile, neutrofile, bazofile dostarcza rozmaz krwi obwodowej. Liczba krwinek płytkowych odpowiedzialnych za procesy krzepnięcia krwi upewnia o braku skazy krwotocznej (zaburzenia krzepliwości) i może wskazywać na niektóre choroby, np. reumatyzm, marskość wątroby i inne. Odczyn Biernackiego zwany w skrócie OB lub opadem podaje szybkość opadania na dno probówki krwinek czerwonych. Zbyt niski opad może wskazywać np. na niewydolność kążenia, wysokie OB może wystąpić przy zapaleniach, wstrząsach, chorobach tarczycy i wielu innych. Badanie jest wykonywane bezpłatnie ze skierowaniem od lekarza rodzinnego, płatne kosztuje ok. 15 zł.

Badanie stomatologiczne

Wykonujemy je raz na pół roku (częściej w okresie ciąży lub przy próchnicy). Samo badanie jest najczęściej bezpłatne, także w gabinetach prywatnych. Stany zapalne powstałe od zepsutych zębów osłabiają system odpornościowy organizmu, są trudne i kosztowne w leczeniu.

Badanie ogólne moczu

Badanie powinno być wykonywane raz do roku. Próbkę pobieramy z pierwszego porannego strumienia moczu (środkowej jego partii) do czystego naczynia z ciemnego szkła (można użyć specjalnego pojemnika do nabycia w aptekach). Przed dostarczeniem do laboratorium opisane naszymi danymi naczynie przechowujemy w lodówce.

Badanie dotyczy fizycznych własności moczu, takich jak ciężar właściwy, barwa, odczyn oraz wykrytych w nim substancji takich jak cukier, białko, urobilinogen i bilirubina, ketony, krew i ew. inne. Badanie odwirowanego z moczu osadu wykazuje obecność krwinek białych i czerwonych, składników mineralnych oraz komórek nabłonka i wałeczków.

Odchyłki od normy dotyczące własności fizycznych mogą świadczyć np. przy zbyt niskim ciężarze właściwym - o niewydolności nerek, przy czerwonej barwie - o obecności krwi, braku przejrzystości - o ropnym zapaleniu układu moczowego, zbyt wysoki zasadowy odczyn pH (typowy u wegetarian) może wskazywać na choroby nerek lub nadmiar wapnia we krwi.

W moczu nie powinno być cukru-glukozy (lub znajduje się w ilości niewykrywalnej przez test paskowy). Jego pojawienie się skłania do podejrzeń o cukrzycę lub choroby nerek. Natomiast wykrycie białka, o ile nie mamy podwyższonej temperatury, nie wysilaliśmy się nadmiernie lub nie jesteśmy w ciąży może wskazywać na choroby nerek i dróg moczowych, niewydolność krążenia, choroby żył, cukrzycę, dnę i inne. Obecność bilirubiny i powyższony poziom urobilinogenu świadczy o chorobach wątroby lub pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych. Wykrycie ketonów (acetonu), szczególnie wraz z cukrem, może potwierdzać podejrzenia o cukrzycę. Jednak również dieta bez cukru i skrobi, głodówka lub silne wymioty mogą spowodować obecność ketonów w moczu. Obecność krwi w moczu może świadczyć o przebytych urazach lub chorobach nerek (np. kamica nerkowa) i dróg moczowych.

Badanie mikroskopowe osadu wykazuje obecność w polu widzenia pojedynczych krwinek białych i czerwonych. Zwiększona ich liczba bialych wskazywałaby na zakażenie bakteryjne układu moczowego lub inne, niebakteryjne choroby nerek lub stany zapalne narządów sąsiednich. Zwiekszona liczba krwinek czerwonych może świadczyć o przebytych urazach lub kamicy nerkowej, lub zakażeniu, chociaż pojawia się także po intensywnym wysiłku lub przy gorączce. U zdrowych osób w moczu występują składniki mineralne tworzące kryształy. Nadmierna ilość kryształów lub obecność nietypowych rodzajów, może wskazywać na obecność kamieni moczowych lub sbyć objawem chorób metabolicznych (nieprawidłowej przemiany materii). Zbyt duża ilość w polu widzenia charakterystycznych zlepów różnych substancji zwanych wałeczkami lub ich nieprawidłowy wygląd bywają czynnikiem diagnostycznym przy określaniu chorób nerek.

Badanie jest wykonywane bezpłatnie ze skierowaniem od lekarza rodzinnego, płatne kosztuje ok. 15 zł.

Badanie poziomu glukozy w surowicy krwi

Badanie powinno być wykonywane raz na 3 lata, przy nadciśnieniu i w miażdżycy - raz w roku. Polega na oznaczeniu poziomu glukozy we krwi pobranej z żyły (na czczo - przed śniadaniem). Norma wynosi 4-6 mmol/l (72-108 mg%). Przekroczenie normy może rodzić podejrzenia o początki cukrzycy i być objawem wielu innych schorzeń. Badanie jest wykonywane bezpłatne na podstawie skierowania od lekarza pierwszego kontaktu

Badanie poziomu cholesterolu i trójglicerydów w surowicy krwi

Badanie wykrywa skłonności do miażdżycy naczyń krwionośnych i, co za tym idzie, choroby wieńcowej, zawału serca i in. W najprostszej wersji polega na oznaczeniu ogólnego poziomu cholesterolu we krwi pobranej z żyły (na czczo). Pozom cholesterolu ogólnego powinien zawierać się w granicach 3,6 - 5,2 mmol/l (138-200 mg%). Większą wartość diagnostyczną ma tzw. lipidogram, czyli oznaczenie poziomu poszczególnych frakcji cholesterolu: LDL, HDL i trójglicerydów. Warto pamiętać, że LDL to "niedobry" cholesterol, który może powodować zmiany miażdżycowe odkładając się w ściankach tętnic i blokując przepływ krwi. Powinno go być nie więcej niż 3,88 mmol/l czyli (150 mg%). HDL to z kolei "dobra" frakcja cholesterolu, która przemieszczając się z tkanek do wątroby, gdzie jest rozkładana, obniża ogólne stężenie cholesterolu. Normy wynoszą: HDL - powyżej 1,42 mmol/l czyli (55 mg%), trójglicerydy 0,84-2,3 mmol/l (74-202 mg%). Badanie jest zalecane u osób os 18 lat do 30 roku życia co 5 lat, później częściej, najlepiej co 3 lata. Ze skierowaniem od lekarza pierwszego kontaktu jest ono bezpłatne.

EKG, elektrokardiogram

Badanie powinno być wykonywane się co 3 lata, po 50 roku życia raz w roku. Elektrody umieszczone na rękach, nogach i klatce piersiowej rejestrują mikroprądy powstające w mięśniu sercowym przewodzone przez tkanki na powierzchnię skóry. Rejestracja czynności elektrycznej serca umożliwia ocenę działania tego organu, a w szczególności miarowości jego rytmu i ewentualnych zaburzeń przewodnictwa elektrycznego, wykrywa nieprawidłowości w ukrwieniu mięśnia sercowego i zmiany towarzyszące innym chorobom, np. chorobie wieńcowej, pomaga w wykryciu ew. przebytego zawału serca. Przed badaniem wskazany jest 5 minutowy wypoczynek. Wykonywane jest bezpłatnie na podstawie skierowania lekarza rodzinnego.

RTG, rentgen klatki piersiowej

Promieniowanie rentgenowskie przenika przez tkanki organizmu pozostawiając na kliszy czułej na nie obraz narządów wewnętrznych, przede wszystkim serca i płuc. Rentgen klatki piersiowej umożliwia rozpoznanie zapalenia płuc, guzów płuc, gruźlicy, rozedmy, zwapnienia aorty lub zastawek serca, wola tarczycy, węzłów chłonnych śródpiersia i in. Zdjęcie wykonuje się na stojąco po nabraniu powietrza do płuc, nie oddychając, z uniesionymi ramionami. Niektóre ujęcia wymagają wypicia środka kontrastowego na kilka minut przed badaniem. Prześwietlenie wykonywane jest bezpłatnie na podstawie skierowania lekarza rodzinnego.

Badania okulistyczne

Badania okulistyczne należy wykonywać co 3-5 lat, po 40 roku życia raz w roku (lub gdy wystąpi ból, zaczerwienienie oczu, pogorszenie widzenia). Składa się ono najczęściej z 3 badań podstawowych:

Badanie ostrości wzroku w dal polegające na odczytywaniu ze specjalnej tablicy stopniowo zmniejszających się ku dołowi rzędów czarnych liter. Wykonywane dla każdego oka osobno, przy zasłonięciu drugiego oka przysłoną włożoną w ramkę okularów. Jeśli z danej odległości np. 10 m pacjent odczyta rząd przeznaczony do odczytania z tej właśnie odległości, to ostrość wzroku pacjenta wynosi 10/10, czyli 1,0 i jest pełna. Jeśli pacjent jest w stanie odczytać tylko litery przeznaczone do czytania z odległości 50 m, to jego ostrość wzroku wynosi 10/50 czyli 0,2.

Badanie ostrości wzroku z bliska polega na czytaniu, każdym okiem osobno, tekstów z tablic do bliży. Teksty powiny dać się odczytać przy ostrym wzroku z odległości od 30 cm do 3 m i są ułożone od najmniejszych do największych liter. Prawidłowe odczytanie najdrobniejeszego druku świadczy o pełnej ostrości wzroku w bliży. Natomiast jeśli pacjent czyta z 30 cm druk przeznaczony do odczytania z 3 m wówczas jego ostrość wynosi 3/30 czyli 0,1.

Po wykryciu nieprawidłowości ostrości wzroku przeprowadza się próbę korekcji wsuwając odpowiednie soczewki do ramki okularowej.

Badanie dna oka. Okulista poprzez źrenicę, za pomocą oftalmoskopu czyli urządzenia rzucającego snop światła i powiększającego obraz, obserwuje naczynia krwionośne dna oka. Jest to pomocne w ocenie ogólnego stanu pacjenta, szczególnie przy nadciśnieniu, cukrzycy, chorobach krwi, chorobach nowotworowych i układu nerwowego, urazach głowy i in. W badaniu można też wykryć choroby siatkówki, naczyniówki, ciała szklistego oraz nerwu wzrokowego. Na początku badania okulista często podaje leki rozszerzające źrenicę.

Badanie ciśnienia ocznego. Okulista, po podaniu kropli znieczulających, sprawdza napięcie gałki ocznej przez ucisk jej ściany za pomocą przyrządu zwanego tonometrem. Zbyt wysokie ciśnienie oczne to objaw jaskry, choroby, która może doprowadzić do ślepoty. Niskie ciśnienie płynu w gałce ocznej spotyka się m.in. przy cukrzycy, po urazach, w stanach zapalnych naczyniówki i in.

RTG, rentgen klatki piersiowej

Promieniowanie rentgenowskie przenika przez tkanki organizmu pozostawiając na kliszy czułej na nie obraz narządów wewnętrznych, przede wszystkim serca i płuc. Rentgen klatki piersiowej umożliwia rozpoznanie zapalenia płuc, guzów płuc, gruźlicy, rozedmy, zwapnienia aorty lub zastawek serca, wola tarczycy, węzłów chłonnych śródpiersia i in. Zdjęcie wykonuje się na stojąco po nabraniu powietrza do płuc, nie oddychając, z uniesionymi ramionami. Niektóre ujęcia wymagają wypicia środka kontrastowego na kilka minut przed badaniem. Prześwietlenie wykonywane jest bezpłatnie na podstawie skierowania lekarza rodzinnego. Należy je wykonywać corocznie, szczególnie u osób palących.

Test na krew utajoną w stolcu

Badanie powinno być wykonywane corocznie u pacjentów powyżej 40 roku życia. Ma ono na celu wykazanie ewentualnej obecności krwi w kale spowodowanej krwawieniami z przewodu pokarmowego pod wpływem chorób uszkadzających błonę śluzową przewodu pokarmowego, takich jak choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, nowotwory jelita i in.. Do laboratorium analitycznego należy przesłać po 2 próbki kału pobrane ze świeżo oddanego stolca z trzech kolejnych wypróżnień. Wykonywane jest bezpłatnie na podstawie skierowania lekarza rodzinnego.

Badanie stężenia hormonów tarczycy

Jest to badanie krwi obejmujące określenie poziomu tyroksyny - głównego hormonu produkowanego przez gruczoł tarczowy i tyreotropiny (TSH), która jest hormonem wytwarzanym przez przysadkę mózgową i pobudzającym syntezę tyroksyny w tarczycy. Badanie jest zalecane corocznie powyżej 50. roku życia i jest wykonywane bezpłatnie ze skierowaniem od lekarza rodzinnego. Test pomaga w wykryciu wielu chorób tarczycy objawiających się nadczynnością tego gruczołu (spowodowaną np. chorobą Graves-Basedowa, wolem guzowatym nadczynnym) lub jego niedoczynnością (niedostatecznym wydzielaniem hormonów przez tarczycę). Często przyczyną niewłaściwej ilości hormonów wydzielanych przez tarczycę jest choroba przysadki, która wydziela za mało lub za dużo TSH czyli hormonu regulującego czynność tarczycy.

Audiometryczne badanie słuchu

Badanie jest zalecane co 5 lat pomiędzy 30. a 40. rokiem życia, między 40. a 50. rokiem życia - co 3 lata, powyżej 50 lat - raz na 2 lata. Polega na określeniu progów słyszenia czystych tonów o częstotliwości od 125 Hz do 10000 Hz generowanych kolejno w aparacie zwanym audiometrem. Badania pozwala określić rodzaj i stopień ewentualnego uszkodzenia słuchu zarówno dla dźwięków rozchodzących się w powietrzu jak i dla przewodzonych kostnie. Szczególnymi wskazaniami do wykonania tego testu jest podejrzenie niedosłuchu, szum w uszach oraz zawroty głowy i zaburzenia równowagi. Wynikiem badania jest wykres - tzw. krzywa ubytków słuchu, którą można porównać z krzywą wzorcową dla nieuszkodzonego ucha.

USG jamy brzusznej

Badanie powinno być wykonywane co 3-5 lat do 50. roku życia, później co 2-3 lata. Polega na uzyskaniu komputerowego obrazu narządów wewnętrznych dzięki analizie fal dźwiękowych odbitych od poszczególnych tkanek. Obraz może zostać wyświetlony na monitorze lub nagrany na wideo. Badanie obrazuje kształt i wielkość narządów takich jak wątroba, trzustka, nerki, pęcherz itd. oraz może pokazać ewentualne nieprawidłowości w tych narządach. U kobiet pozwala na wykrycie m in. torbieli i nowotworów jajników lub zmian w macicy.

Densytometria czyli badanie gęstości kości

Badanie jest zalecane co 3 lata pomiędzy 40. a 50. rokiem życia, co 2 lata w wieku 50-60 lat, corocznie powyżej 60 lat. Umożliwia wykrycie wczesnych etapów osteoporozy i ocenę zaawansowania tej poważnej choroby prowadzącej do nadmiernej kruchości i łamliwości kości. Badanie polega na określeniu gęstość kości na podstawie pomiaru osłabienia promieniowania (ultradźwiękowego lub jonizującego) w trakcie jego przenikania przez kość, najczęściej przez kość piętową. Osłabienie promieniowania docierającego do czujnika sprzężonego z komputerem jest porównywane ze wzorcem i na tej podstawie zostaje oznaczona gęstość kości pacjenta. Badanie jest wykonywane bezpłatnie ze skierowaniem od lekarza rodzinnego.

USG piersi i mammografia

USG piersi zaleca się wykonywać u kobiet w wieku rozrodczym co roku, po 50. roku życia - co 2-3 lata. Mammografię - co kilka lat po 40. roku życia (częściej, jeżeli pacjentka znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka). USG polega na uzyskaniu komputerowego obrazu tkanek piersi dzięki analizie fal dźwiękowych odbitych od tych tkanek. Obraz może zostać wyświetlony na monitorze lub nagrany na wideo. Mammografia polega na wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego prześwietlonej piersi. Oba badania mają na celu wczesne wykrywanie nowotworów piersi, w stadium niewyczuwalnym przy badaniu dotykowym. Badania bezpłatne ze skierowaniem od ginekologa lub lekarza rodzinnego.


wstecz || strona główna || do góry

Wydawnictwo KASTOR, adres korespondencyjny: Osiedle Przyjaźń 140, 01-355 Warszawa; e-mail: wydawnictwo at kastor.strefa.pl
© Copyright by Wydawnictwo KASTOR, Warszawa 2010.
Wszelkie prawa zastrzeżone.